اگر به مطالعه گزارش های بانک مرکزی یا اخبار اقتصادی بپردازید احتمال دارد با اصطلاحاتی مانند شبه پول، افزایش نقدینگی یا حجم پول روبرو شوید. اما تفاوت و مفهوم این موارد ممکن است برای تمامی افراد به شکل کامل روشن نباشد. در این مقاله قصد داریم به تفاوت و تعریف هرکدام از این اصطلاحات بپردازیم. شبه پول به عنوان یکی از مفاهیم مهم اقتصاد کلان همواره در کنار پول بخش اصلی نقدینگی یک کشور را تشکیل می دهد. هرچند شبه پول مانند اسکناس یا موجودی حساب جاری مستقیماً برای خرید کالا یا خدمات استفاده نمی شود و نیازمند تبدیل آن به پول نقد هستید، اما امروزه در بسیاری از نظام های بانکی به آن اهمیت ویژه ای می دهند و در تعیین سیاست های پولی یا کنترل تورم از آن استفاده های مهمی می شود. در ادامه خواهید فهمید که شبه پول چیست و چه تفاوتی با پول یا نقدینگی دارد. با توکنیکو همراه باشید…
شبه پول چیست؟
شبه پول (Near Money) به داراییهای مالی گفته میشود که نقد شوندگی بالایی دارند اما امکان استفاده مستقیم از آن ها در معاملات روزمره وجود ندارد. این دارایی ها اگرچه مستقیماً وسیله پرداخت نیستند اما شما با صرف زمان یا انجام یک فرآیند ساده می توانید آن ها را به پول نقد تبدیل کنید. به بیان ساده تر می توان گفت شبه پول همان دارایی هایی هستند که از نقدشوندگی بسیار بالایی برخوردارند. اما نمیتوان آن ها را مانند اسکناس یا موجودی حساب بلا فاصله مورد استفاده قرار داد و به عنوان پول برای خرید کالا و خدمات از آن ها استفاده کرد. در اقتصاد شبه پول بخش مهمی از نقدینگی را تشکیل می دهد و تغییرات آن می تواند بر روی تورم، نرخ سود بانکی، سرمایه گذاری یا حتی رشد اقتصادی کشور تاثیر بگذارد. به همین دلیل بانک های مرکزی برای تعیین سیاست های پولی همواره به روند تغییرات آن توجه می کنند.
شبه پول شامل چیست؟
شبه پول شامل طیف وسیعی از داراییهای مالی می شود که امکان تبدیل آن ها به پول نقد پس از طی کردن شرایط و مراحل لازم وجود دارد. از مهم ترین آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سپردههای سرمایهگذاری کوتاهمدت
- سپردههای سرمایهگذاری بلندمدت
- سپردههای مدتدار بانکی
- گواهی سپرده
- برخی اوراق بدهی یا اوراق خزانه با نقدشوندگی بالا
- سایر داراییهای مالی که بهسرعت قابل تبدیل به پول نقد هستند.
وجه مشترک تمام این داراییها این است که برای استفاده در خریدهای روزمره باید ابتدا آن ها را به پول نقد تبدیل کنید. به همین دلیل برخلاف پول امکان استفاده مستقیم از آن ها در مبادلات روزانه وجود ندارد.
ویژگی های شبه پول
از مهمترین ویژگیهای شبه پول میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- نقدشوندگی نسبتاً بالا
- قابلیت تبدیل سریع به پول نقد
- پرداخت سود یا بازده در بسیاری از موارد
- مناسب برای پسانداز و سرمایهگذاری
- استفاده نشدن بهعنوان وسیله پرداخت مستقیم
ویژگی های این ابزار مالی باعث می شود بسیاری از افراد بخشی از دارایی خود را به خرید اوراق قرضه، خرید گواهی سپرده یا سپرده گذاری اختصاص دهند تا علاوه بر حفظ ارزش سرمایه از سود آن ها نیز بهره مند شوند.
بیشتر بدانید :
گواهی سپرده طلا چیست و چگونه خرید و فروش می شود؟
پول چیست؟
در علم اقتصاد پول به هرچیزی گفته می شود که دارای سه وظیفه اصلی زیر باشد:
- وسیله مبادله: به هر ابزاری که امکان خرید کالاها و خدمات را فراهم کند و مستقیماً در معاملات روزمره کاربر پیدا کند پول می گویند.
- معیار سنجش ارزش: پول یک ابزار مالی است که در تعیین ارزش کالاها و خدمات نقش دارد و قیمت گذاری محصولات و دارایی های مختلف از طریق آن صورت می گیرد.
- ذخیره ارزش: به ابزار ها و دارایی هایی که می توانند قدرت خرید را برای استفاده در آینده حفظ کنند، پول گفته می شود. البته قدرت خریدی که پول برای افراد رقم می زند بسته به میزان ارزش و اعتبار پول متفاوت است.
امروزه پول به شکلهای مختلفی در اقتصاد وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از:
- پول نقد (اسکناس و سکه)
- پول تحریری یا سپردههای دیداری ( مانند موجودی حساب های جاری در بانک)
- پول کالایی (مانند طلا و نقره در گذشته)
تفاوت پول و شبه پول چیست؟
مهم ترین تفاوت پول و شبه پول، به سرعت نقدشوندگی و کاربرد آن ها مربوط می شود. پول را میتوان بدون هیچ محدودیتی به راحتی در معاملات روزمره استفاده کرد. اما شبه پول ابتدا باید به پول نقد تبدیل شود تا بتوانید از ارزش آن نهایت استفاده را ببرید. در جدول زیر در یک نگاه می توانید به تمامی تفاوت های موجود در شبه پول و پول پی ببرید:
| ویژگی | پول | شبه پول |
|---|---|---|
| نقدشوندگی | بسیار بالا | بالا اما غیرمستقیم |
| استفاده در خرید | مستقیم | نیازمند تبدیل به پول |
| سوددهی | معمولاً ندارد | معمولاً سود یا بازده دارد |
| کاربرد اصلی | انجام معاملات | پسانداز و سرمایهگذاری |
| نمونه | اسکناس، سکه، سپرده دیداری | سپرده مدتدار، گواهی سپرده |
حجم پول چیست و چه تفاوتی با نقدینگی دارد؟
در علم اقتصاد به مجموع پول و شبه پول نقدینگی گفته می شود. وقتی میزان نقدینگی افزایش پیدا می کند یعنی حجم شبه پول ( دارایی هایی همچون اوراق قرضه، سپرده گذاری های بانکی) و حجم پول ( اسکناس و دارایی های نقد مانند موجودی حساب جاری) افزایش یافته است. نقدینگی یا M2 مفهوم گسترده تری نسبت به حجم پول یا M1 دارد.
حجم پول به دارایی هایی مربوط می شود که بیشترین سرعت نقدشوندگی را دارند و بلافاصله امکان استفاده از آن ها در معاملات روزمره وجود دارد. حجم پول شامل دارایی های زیر است:
- اسکناس و مسکوک در دست مردم
- سپردههای دیداری یا جاری
بنابراین میزان حجم پول با توجه به میزان اسکناس و سپرده های جاری تعیین می شود. اما در تعیین میزان نقدینگی علاوه بر حجم پول به حجم دارایی هایی مانند سپرده های مدت دار یا اوراق قرضه نیز به عنوان دارایی های شبه پولی توجه می شود.
نقش نقدینگی و حجم پول در اقتصاد
اقتصاد دانان برای اینکه میزان گردش پول و عملکرد اقتصاد یک کشور را ارزیابی کنند به بررسی میزان نقدینگی و حجم پول می پردازند. اگر در نقدینگی یک کشور حجم پول بیشتر از حجم شبه پول باشد، معمولاً میتوان نتیجه گرفت که سرعت گردش پول و رشد تقاضا برای آن اتفاق افتاده است. در این مواقع اگر رشد تولید یا میزان عرضه کمتر از حجم پول باشد می توان شاهد افزایش تورم در کشور بود.
در مقابل، زمانی که هنگام ارزیابی میزان نقدینگی در یک کشور حجم شبه پول بیشتر باشد، بخشی از منابع مالی برای مدتی در قالب سپردههای سرمایهگذاری یا سایر داراییهای مالی نگهداری میشوند و سرعت گردش پول کاهش مییابد. در این مواقع برای جلوگیری از رکود اقتصادی احتمال دارد نرخ سود بانکی یا نرخ بهره کاهش پیدا کند تا میزان گردش پول در اقتصاد و بازار های مالی افزایش یابد. بنابراین نقش نقدینگی و حجم پول در اقتصاد بسیار اهمیت دارد. ترکیب پول و شبه پول یکی از شاخصهای مهم در تحلیل وضعیت اقتصاد کلان محسوب میشود.
نقش شبه پول در اقتصاد چیست؟
شبه پول نقش بسیار مهمی در عملکرد اقتصاد و اجرای سیاستهای پولی دارد. میزان رشد یا کاهش شبه پول میتواند بر رفتارهای مالی سرمایه گذاران، میزان تقاضا دارایی ها و کالاهای مختلف، تصمیمات مالی بانک ها و حتی نرخ تورم تاثیر بگذارد. از مهمترین نقشهای شبه پول در اقتصاد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمک به مدیریت نقدینگی: افزایش شبه پول می تواند باعث افزایش نقدینگی در اقتصاد شود و توان مالی مردم را افزایش دهد.
- تأمین منابع مالی بانکها: بانک ها با ارائه اوراق قرضه یا با فراهم کردن امکان سپرده گذاری می توانند منابع مالی خود را تامین کنند.
- هدایت پساندازها به سمت نظام بانکی: بانک ها می توانند با افزایش نرخ بهره و استقبال از سپرده گذاری مسیر اقتصاد را تعیین کنند.
- کاهش سرعت گردش پول: رشد شبه پول به معنی افزایش سپرده گذاری و خرید اوراق بدهی است. این موضوع باعث کاهش سرعت گردش پول و کاهش تورم می شود.
- کمک به اجرای سیاستهای پولی بانک مرکزی و اثر گذاری بر تورم یا رشد اقتصادی: با افزایش شبه پول میزان گردش پول در بازار های مالی کاهش یافته و احتمال رکود اقتصادی وجود دارد. در این مواقع بانک ها احتمال دارد نرخ بهره را کاهش دهند تا میزان گردش مالی در بازار ها افزایش پیدا کند و کشور با رکود اقتصادی مواجه نشود. اما با کاهش شبه پول معمولاً گردش پول افزایش می یابد و احتمال افزایش تورم وجود دارد. در این مواقع احتمال دارد به تصمیم بانک مرکزی برای جلوگیری از تورم، نرخ بهره افزایش پیدا کند تا بیشتر مردم به سراغ سپرده گذاری بروند.
بانک مرکزی چگونه پول و شبه پول را مدیریت میکند؟
کنترل حجم پول و شبه پول یکی از مهمترین وظایف بانک مرکزی به شمار می آید. سیاست های بانک مرکزی برای کنترل حجم پول و شبه پول باعث حفظ ثبات اقتصادی، کنترل تورم و ایجاد تعادل در بازار پول می شود. بانک مرکزی برای مدیریت پول و شبه پول از ابزارهای مختلف زیر استفاده میکند:
- تعیین نرخ سود بانکی: افزایش نرخ سود معمولاً افراد را به سپردهگذاری بیشتر و نگهداری شبه پول تشویق میکند، در حالی که کاهش نرخ سود میتواند باعث افزایش حجم پول در گردش شود.
- عملیات بازار باز: خرید و فروش اوراق بهادار و اوراق بدهی توسط بانک مرکزی یکی از ابزارهای مهم برای کنترل نقدینگی و مدیریت حجم پول است.
- نسبت سپرده قانونی: بانک مرکزی با تعیین میزان ذخایری که بانکها باید نزد خود نگهداری کنند، بر توان وامدهی بانکها و میزان خلق پول تاثیر میگذارد.
- سیاست پولی انبساطی و انقباضی: در دورههای رکود ممکن است با افزایش نقدینگی از اقتصاد حمایت شود و در دورههای تورمی، با سیاستهای انقباضی رشد نقدینگی کنترل شود.
استفاده صحیح از این ابزارها به بانک مرکزی کمک میکند تا تعادل مناسبی را میان رشد اقتصادی، ثبات مالی و کنترل تورم به وجود بیاورد.
بیشتر بدانید :
تئوری خلق پول | بانک ها چگونه پول تولید می کنند؟
در نهایت می توان نتیجه گرفت که شبه پول یکی از اجزای اصلی نقدینگی محسوب می شود. شبه پول اگرچه مستقیماً مانند پول در معاملات روزمره استفاده نمی شود. اما نقدشوندگی بسیار بالایی دارد و می توان به راحتی آن را به پول نقد تبدیل کرد. دارایی هایی مانند سپرده های مدت دار سپردههای سرمایهگذاری و اوراق بهادار و بدهی، در گروه دارایی های شبه پول قرار میگیرند. امیدواریم این مقاله از مجله اقتصادی توکنیکو به خوبی شما را با شبه پول آشنا کرده باشد. در معتبرترین سامانه خرید و فروش طلا و نقره در ایران، بهترین تجربه را از سرمایه گذاری در طلا و نقره کسب کنید.
