تورم منفی (Deflation) برخلاف تورم مثبت که با آن در کشور ایران آشنا هستید، زمانی اتفاق می افتد که سطح عمومی قیمت ها، به شکل مداوم کاهش پیدا می کند. در تورم منفی قدرت پول برای خرید کالا و خدمات افزایش یافته و شما می توانید با همان مقدار پول به مرور زمان کالاهای بیشتری را خریداری کنید، زیرا قیمت ها به شکل مداوم در حال کاهش هستند. این پدیده شاید در نگاه اول بسیار جذاب و جالب به نظر برسد و پیش خودتان فکر کنید که کشور هایی که تورم منفی دارند حتما وضع اقتصادی بسیار فوق العاده ای را تجربه می کنند. اما در پاسخ به این موضوع باید گفت تورم منفی می تواند نشانه ای از ضعف تقاضا و رکود اقتصادی باشد و اختلال در چرخه تولید را نشان دهد.
در زمان تورم منفی، افزایش قدرت خرید پول به دلیل اعتبار بین المللی ارز یک کشور نبوده و تنها به خاطر کاهش تقاضا در بازار صورت می گیرد. در این مواقع به دلیل اینکه بازار کاهش تقاضا را از بین ببرد، حاضر است قیمت گذاری های پایین تری داشته باشد. بنابراین تورم منفی فقط یک کاهش قیمت ساده نیست و می تواند شرایطی را در اقتصاد رقم بزند که در آن کاهش تقاضا به شکل پایدار وجود دارد و تولید، اشتغال و سرمایه گذاری کاهش شدیدی پیدا کرده است. به همین دلیل بسیاری از اقتصاد دادنان این پدیده اقتصادی را یک وضعیت بسیار نگران کننده می دانند. در ادامه با توکنیکو همراه باشید تا با تورم منفی، نحوه شکل گیری و تاثیرات آن به شکل کامل آشنا شوید…
بیشتر بدانید :
تورم چیست؟ | نحوه محاسبه تورم
تعریف تورم منفی (Deflation)
تورم منفی یک پدیده و شرایط اقتصادی است که در آن نرخ تورم برای یک بازه زمانی مشخص به زیر صفر میرسد و سطح عمومی قیمتها بهصورت پیوسته کاهش می یابد. این کاهش قیمت را می توان در سبد کالاهای مصرفی، خدمات و حتی داراییهای با ارزش مشاهده کرد. معمولا تورم منفی در اثر کاهش توان خرید مردم و متقاضیان به وجود می آید.
منفی شدن نرخ تورم می تواند نشان دهنده رکود اقتصادی و کاهش شدید تقاضا در بازار باشد. برای اینکه متوجه شوید دقیقا چه زمانی می توان گفت نرخ تورم منفی شده، باید تغییرات سالانه را به شکل مرسوم در نظر بگیرید. اگر امسال سبدی از کالا و خدمات 15 میلیون تومان قیمت داشتند اما در سال آینده به 10 میلیون تومان کاهش یافتند، می توانید به این موضوع پی ببرید که نرخ تورم وار فاز منفی شده است.
تفاوت تورم منفی با کاهش نرخ تورم
یکی از اشتباهات رایج این است که برخی از افراد کاهش نرخ تورم را با تورم منفی یکسان می دانند. در کاهش نرخ تورم قیمت ها همچنان پتانسیل رشد و افزایش را دارند، اما سرعت این افزایش کمتر شده است. برای مثال وقتی در اثر کاهش نرخ تورم، میزان درصد تورم از 10 درصد به 5 کاهش پیدا می کند، قیمت ها همچنان بالا خواهند رفت اما سرعت این افزایش کمتر خواهد بود. اما تورم و سطح رشد قیمت ها نباید به نرخ منفی برسد و تورم را نباید تا سطح منفی کاهش داد و داشتن این انتظار از دولت ها اشتباه است.
درست است که سطح عمومی قیمت ها در تورم منفی به شکل مداوم کاهش پیدا می کند و عدد تورم منفی می شود، اما این یک فاجعه اقتصادی خواهد بود زیرا نشان دهند رکود اقتصادی و از بین رفتن تقاضا در بازار های کالا، خدمات و بازار های مالی است. تورم منفی مفهوم سرمایه گذاری را دستخوش تغییر می کند، زیرا در اثر از بین رفتن تقاضا و توان خرید سرمایه گذاران، بازار های مالی با افت شدید روبرو می شوند و هیچ گونه رشد و ترقی در بازار های مالی و اقتصاد کشور صورت نمی گیرد.
مثال کلاسیک جزیره برای درک بهتر تورم منفی
برای درک بهتر مفهوم تورم مثبت و تورم منفی، یک مثال ساده و کلاسیک در اقتصاد وجود دارد که می خواهیم آن را تصور کنید:
فرض کنید در یک جزیره کوچک تنها دو کالا و مقدار محدودی پول وجود دارد. اگر حجم پول زیاد شود اما تعداد کالا ثابت بماند، قیمتها افزایش پیدا میکند. این همان تورم است که با آن آشنا هستید، ( افزایش تقاضا و نقدینگی= افزایش قیمت کالا). برعکس، اگر مقدار پول کم شود یا کالاها زیاد شوند، قیمتها کاهش مییابد. ( کاهش تقاضا و نقدینگی = کاهش قیمت ها) یا ( زیاد بودن بیش از حد کالاها و عرضه = کاهش قیمت ها)
این یک مثال ساده است که نشان میدهد سطح قیمتها فقط به عرضه و تقاضا وابسته نیست، بلکه مقدار پول در گردش نیز نقش مهمی در تعیین روند قیمت ها دارد.
دلایل ایجاد تورم منفی چیست؟
تورم منفی می تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود که در ادامه با تمامی آن ها آشنا می شوید:
- کاهش نقدینگی و کاهش عرضه پول: وقتی حجم پول در اقتصاد کاهش پیدا کند، توان خرید مردم کم میشود. همین موضوع باعث کاهش تقاضا برای کالاها و خدمات خواهد شد. کاهش تقاضا نیز می تواند فشار نزولی بر قیمتها وارد میکند.
- نقش عرضه و تقاضا در کاهش قیمتها: افزایش تولید کالاها در شرایطی که تقاضا ثابت یا ضعیف باشد، باعث کاهش قیمت خواهد شد. زیرا در این مواقع تولید مازاد صورت گرفته و تقاضایی برابر با حجم تولید شده وجود ندارد. در این وضعیت تولیدکنندگان برای فروش محصولات خود ناچار به کاهش قیمتها هستند.
- انتظارات اقتصادی و تعویق خرید: اگر مردم انتظار داشته باشند قیمتها در آینده پایینتر بیاید، خریدهای خود را به تعویق میاندازند. این رفتار آن ها می تواند باعث کاهش بیشتر تقاضا و تشدید کاهش قیمتها شود.
- اثر پیشرفت تکنولوژی و افزایش بهرهوری: در برخی موارد، تورم منفی نتیجه مثبت پیشرفت تکنولوژی است. اگر بهره وری تحت تاثیر فناوری و تکنولوژی افزایش پیدا کند، احتمال دارد سرعت تولید و میزان عرضه افزایش یافته و به دلیل کاهش هزینه ها در تولید و استفاده کمتر از نیروی انسانی، تورم منفی به وجود بیاید و قیمت ها کاهش پیدا کنند. این نوع از تورم منفی را معمولاً در صنایع فناوریمحور میتوان مشاهده کرد.
- کاهش مخارج دولت و سیاستهای انقباضی: کاهش هزینههای دولت یا اجرای سیاستهای پولی انقباضی مانند افزایش نرخ بهره، میتواند باعث کاهش تقاضای کل در اقتصاد شود و زمینه را برای افت قیمتها فراهم کند.
اثرات تورم منفی بر اقتصاد | چرا تورم منفی خطرناک است؟
منفی شدن تورم می تواند بحران های بسیار جدی ای را در اقتصاد یک کشور به وجود بیاورد. در ادامه با این تاثیرات منفی آشنا شوید:
- کاهش مصرف و افزایش بیکاری:با کاهش قیمتها، درآمد شرکتها کاهش می یابد و بنگاهها برای کاهش هزینهها اقدام به تعدیل نیرو میکنند. این موضوع باعث افزایش نرخ بیکاری میشود.
- افزایش بدهیهای واقعی: در شرایط تورم منفی، بازپرداخت بدهیها سخت تر خواهد شد. زیرا اگر فرد یا شرکتی بدهکار باشد، با وجود شرایط کاهش درآمد ها نمی تواند بدهی را تسویه کند.
- کاهش سرمایهگذاری و رکود اقتصادی: کاهش سودآوری شرکتها باعث میشود سرمایهگذاری جدید کاهش پیدا کند. این موضوع در نهایت رشد اقتصادی را کند کرده و اقتصاد وارد رکود میشود.
- کاهش اعتبارات بانکی و مشکلات نظام مالی: در دورههای تورم منفی، ارزش وثیقهها کاهش پیدا میکند و بانکها در بازپرداخت وامها با مشکل مواجه میشوند. این موضوع سیستم مالی را تحت فشار قرار میدهد.
- کاهش تقاضای کل در اقتصاد: وقتی همه انتظار کاهش قیمتها را دارند، خرید کاهش مییابد و مردم خرید خود را به تعویق می اندازند. این موضوع باعث افت بیشتر تولید در کشور شده و رکود اقتصادی را رقم می زند.
- اثرات روانی بر بازارها و سرمایهگذاری: تورم منفی علاوه بر اثرات واقعی، اثر روانی نیز دارد و باعث کاهش اعتماد سرمایهگذاران میشود.
مارپیچ تورم منفی و دام نقدینگی چیست؟
مارپیچ تورم منفی (Deflationary Spiral) زمانی به وجود می آید که کاهش قیمت ها باعث کاهش تولید، کاهش درآمد ها و در نهایت کاهش شدید تقاضا شود. در واقع پس از منفی شدن تورم سه شاخه اصلی در چرخه اقتصاد،« تولید، درآمد و تقاضا» با بحران مواجه شده و رکود اقتصادی اتفاق می افتد. دام نقدینگی نیز یکی از اصطلاحات اقتصادی است که در این مواقع کاربرد پیدا می کند. در دام نقدینگی (Liquidity Trap) حتی اگر بانک مرکزی نرخ بهره را کاهش دهد و پول بیشتری را چاپ کند، باز هم مردم تمایلی به خرج کردن ندارند و پول خود را نگه می دارند. بنابراین در دام نقدیندگی سیاست های پولی بانک مرکزی نیز تاثیر بر تغییر تقاضا نخواهند داشت. مارپیچ تورم منفی و دام نقدینگی معمولاً همزمان رخ میدهند و باعث میشوند خروج از رکود بسیار دشوار شود.
راههای مقابله با تورم منفی
برای مقابله با تورم منفی، دولتها معمولاً از سیاستهای انبساطی استفاده میکنند که شامل موارد زیر هستند:
- افزایش نقدینگی در اقتصاد : بانک مرکزی با چاپ پول و افزایش عرضه پول سعی می کند گردش مالی را افزایش دهد.
- کاهش نرخ بهره: بانک های مرکزی نرخ بهره را کاهش می دهند تا امکان دریافت وام آسان تر شود و نقدینگی به سمت بازار برود.
- افزایش مخارج دولت: دولت برای افزایش نرخ اشتغال پروژه های عمرانی را آغاز می کند و مخارجی را صرف خدمات عمومی و … می کند.
- کاهش مالیات: دولت نرخ مالیات را کاهش می دهد و حتی امکان دارد جرائم مالیاتی را ببخشد تا حجم معاملات در بازار افزایش یابد.
- تحریک تقاضای کل: دولت و نهاد های ذیربط با استفاده از سیاست های انبساطی و ارائه طرح های تسهیلاتی و… سعی بر تحریک تقاضا دارند.
- مدیریت انتظارات تورمی: دولت با استفاده از سیاست های لازم سعی می کند انتظارات مردم را مدیریت کند و با انتشار اخبار مثبت و تلاش های ویژه به رفتار های مالی جهت دهد.
هدف اصلی سیاست های انبساطی همچون سیاست مالی انبساطی و سیاست پولی انبساطی بازگرداندن اعتماد و افزایش تقاضا در اقتصاد است.
تورم منفی در جهان | کشورهایی با تورم منفی
برخی کشورها تجربه روبرو شدن با تورم منفی را داشته اند. از بین این کشور ها می توان به کشورهایی مانند افغانستان، چین، کامرون، هلند و چند کشور دیگر با اقتصاد کوچکتر اشاره کرد. در گزارشی که به تازگی از سامانه طلا و ارز منتشر شده، آمار منفی تورم برای این کشور ها به شکل زیر است:
- کشور کامرون با منفی ۱۶ درصد تورم
- کشور افغانستان با منفی ۸.۱ درصد
- کشور سیشل با منفی ۲.۶۶ درصد
- بورکینافاسو با منفی ۱.۶ درصد
- کشورهای مالی و هلند با منفی ۰.۴ درصد
- چین و تایلند با منفی ۰٫۲ درصد
این کشور ها به ترتیب در صدر کشورهایی با تورم منفی قرار گرفته اند.
مثالهای تاریخی از تورم منفی
در ادامه برای افزایش اطلاعات خود در رابطه با تورم منفی، بهتر است به برخی دیگر از مثال های موجود از منفی شدن تورم اشاره کنیم:
- انقلاب صنعتی و کاهش قیمتها: افزایش تولید صنعتی در قرن نوزدهم باعث کاهش قیمت بسیاری از کالاها در کشور های مختلف و ایجاد تورم منفی شد.
- رکود بزرگ آمریکا: در دهه 1930، کاهش شدید تقاضا و بحران بانکی باعث تورم منفی و بیکاری گسترده شد.
- سالهای پس از جنگهای جهانی: پس از جنگها، تغییرات شدید در عرضه و تقاضا باعث نوسانات قیمتی و دورههایی از تورم منفی شد.
- تجربه ژاپن و «دهه گمشده»: ژاپن یکی از مهمترین نمونههای تورم منفی بلندمدت است. سقوط بازار سهام، رکود شدید در مسکن و بحران بانکی باعث شد اقتصاد این کشور برای سالها درگیر رشد پایین و تورم نزدیک به صفر یا منفی شود.
در انتها می توان نتیجه گرفت که تورم منفی با ایجاد چرخه ای نامناسب در اقتصاد «کاهش تقاضا ← کاهش تولید افزایش بیکاری»، پتانسیل تبدیل شدن به یک رکود عمیق و طولانیمدت را در کشور ها به وجود می آورد. دشواری اصلی این پدیده اقتصادی در “دام نقدینگی” نهفته است؛ جایی که سیاستهای پولی سنتی مانند کاهش نرخ بهره و افزایش عرضه پول، بیاثر می شوند و اقتصاد برای خروج از این مارپیچ، به سیاستهای مالی انبساطی و بازسازی اعتماد عمومی و سایر روش ها احتیاج مبرم پیدا می کند. شما با مجله اقتصادی توکنیکو همراه بودید. در معتبرترین سامانه خرید و فروش طلا و نقره در ایران، بهترین تجربه را از سرمایه گذاری در طلا و نقره کسب کنید.
