بیماری هلندی چیست؟ راه درمان بیماری هلندی در اقتصاد ایران

بیماری هلندی (Dutch Disease) یکی از مفاهیم مهم در اقتصاد کلان به حساب می آید. این مفهوم اقتصادی به پیامدهای منفی ای اشاره دارد که پس از افزایش ناگهانی درآمد های ارزی به وجود می آید. جالب است بدانید که افزایش درآمد های ارزی همیشه باعث رشد اقتصادی پایدار نمی شوند و اگر مدیریت آن ها درست صورت نگیرد، احتمال دارد تولید داخلی، صنعت و صادرات غیر نفتی دچار ضعف شوند و اقتصاد کشور به شدت به منابع طبیعی خود وابستگی پیدا کند. بیماری هلندی در واقع زمانی به وجود می آید که اقتصاد یک کشور تنها از طریق درآمد های ارزی آن به ویژه از طریق صادرات منابع طبیعی مانند نفت و گاز تامین شود.

بیماری هلندی بیشتر در کشور هایی به وجود می آید که در آمد زایی آن ها تنها وابسته به منابع نفتی و گازی خود است. اما این حال این پدیده اقتصادی تنها به کشور های نفت خیز محدود نشده و هر عاملی که باعث ورود گسترده ارز خارجی به یک کشور شود، می تواند افزایش قیمت مواد معدنی را به وجود بیاورد و مولد های مهم در صنعت و اقتصاد کشور را با تضعیف روبرو کند.

بنابراین حتی اگر کشور ها سرمایه گذاری های خارجی یا کمک های مالی بین المللی را به شکل درست مدیریت نکنند، احتمال دارد درآمد های ارزی به جای تقویت اقتصاد، باعث شوند تولید داخلی و صنعت آن ها نقش آفرینی کمتری پیدا کند و چرخه اقتصادی تنها به صادرات منابع طبیعی، وابسته شود. در ادامه، با مفهوم بیماری هلندی، نحوه شکل‌گیری آن، آثار اقتصادی، تجربه ایران و مهم‌ترین راهکارهای درمان آن آشنا می‌شوید. با توکنیکو همراه باشید…

بیماری هلندی چیست؟

بیماری هلندی وضعیتی است که در آن افزایش چشمگیر درآمدهای ارزی، به‌جای اینکه باعث تقویت اقتصاد شوند، به شکل معکوس عمل می کنند و عملکرد بخش های مولد اقتصاد مانند صنعت و کشاورزی را تضعیف می کنند. در چنین شرایطی، دولت و اقتصاد بیش از گذشته به درآمدهای حاصل از منابع طبیعی مانند نفت و گاز وابسته می شود و همین موضوع  می تواند تولید داخلی را کاهش دهد و قدرت رقابت را در بخش اقتصاد و تولید از بین ببرد.

بنابراین در وهله ی اول شاید افزایش درآمد های ارزی نشانه ای مثبت برای کشور ها باشند، اما اگر این منابع بدون برنامه ریزی وارد اقتصاد شوند می توانند با افزایش نقدینگی و افزایش واردات، کاهش رقابت پذیری تولید کنندگان داخلی را رقم بزنند و باعث افزایش قیمت دارایی هایی مانند زمین و مسکن شوند. همچنین لازم به ذکر است که بیماری هلندی در اقتصاد تنها در اثر وابستگی به افزایش درآمد های نفتی صورت نمی گیرد و هر شکل از فعالیت اقتصادی که منجر به افزایش درآمد ارزی شود، در صورتی که مدیریت درستی نداشته باشد باعث ایجاد بیماری هلندی خواهد شد.

علت نامگذاری بیماری هلندی

احتمالا این سوال برای شما نیز مطرح شده که چرا بحران اقتصادی حاصل از افزایش درآمد های ارزی را با نام بیماری هلندی می شناسند. در پاسخ باید به سراغ تاریخچه بیماری هلندی برویم. در سال 1959 میدان بزرگ گازی گرونینگن (Groningen) در کشور هلند کشف شد. این میدان بزرگ توانست صادرات گاز و درآمد ارزی هلند را به شکل قابل توجهی افزایش دهد و ارزش پولی ملی این کشور را تقویت کند. اما این اتفاق تنها در کوتاه مدت توانست رونق اقتصادی را رقم بزند و در ادامه به دلیل افزایش هزینه های تولید و کاهش قدرت رقابت در بازار های جهانی، کشور هلند با رکود اقتصادی مواجه شد. بنابراین درآمد های ارزی و وابستگی بیش از حد هلند به منابع طبیعی و گاز توانست در ادامه برای آن یک بحران اقتصادی بزرگ را ایجاد کند. در نهایت مجله Economist در سال ۱۹۷۷ برای توصیف این وضعیت، اصطلاح Dutch Disease یا بیماری هلندی را به کار برد؛ اصطلاحی که بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین مفاهیم اقتصاد کلان تبدیل شد.

بیماری هلندی چگونه ایجاد می‌شود؟

مراحل ایجاد بیماری هلندی در اقتصاد را می‌توان به عنوان یک زنجیره پیچیده از رویداد های اقتصادی معرفی کرد. این مراحل شامل موارد زیر هستند:

1. افزایش درآمد های ارزی: در مرحله اول درآمدهای ارزی کشور به‌طور ناگهانی افزایش پیدا می‌کنند؛ برای مثال کشور هایی که منابع نفتی و طبیعی بالایی دارند با رشد قیمت نفت یا کشف یک منبع طبیعی جدید با افزایش درآمد های ارزی روبرو می شوند.
2. عدم مدیریت درآمد ها و نقدینگی: در مرحله دوم بخش زیادی از درآمدهای ارزی بدون اینکه به خوبی مدیریت شوند وارد اقتصاد شده و حجم نقدینگی افزایش پیدا می کند.
3. افزایش نقدینگی و ریسک تورم: افزایش نقدینگی، باعث می شود قدرت خرید و تقاضای مصرف‌کنندگان افزایش یابد و ریسک تورم به وجود بیاید.
4. افزایش واردات برای مهار تورم: پس از اینکه تقاضای بازار در اثر افزایش نقدینگی تقویت شود، دولت برای اینکه بتواند به تقاضای به وجود آمده پاسخ دهد، مجبور به واردات کالا می شود تا قیمت ها کنترل شوند. زیرا در این مواقع تولید داخلی نمی تواند پاسخگوی حجم تقاضا باشد.
5. افزایش پول ملی و کاهش صادرات: با افزایش درآمد های ارزی، ارزش پول ملی تقویت شده و همین موضوع صادرات را گران تر می کند. اما قدرت و توان خرید دولت را برای وادارت کالا افزایش می دهد.
6. بحران در صنایع داخلی و بازار کار: با ارزان شدن واردات و افزایش هزینه های صادرات، میزان تقاضای جهانی برای کالاهای داخلی کاهش پیدا می کند و صنایع کشور توان رقابت با کالاهای وارداتی را از دست می دهند. همین موضوع صنایع داخلی را با بحران مواجه می کند و سرمایه گذاری در بخش های تولید را کاهش می دهد. هم‌زمان با این اتفاق سرمایه و نیروی کار معمولاً به سمت بخش‌هایی مانند نفت، خدمات، ساختمان و مسکن منتقل می‌شوند؛ زیرا سودآوری این بخش‌ها بیشتر به نظر می‌رسد. حرکت نیروی کار به سمت این بازار ها نیز باعث تقویت قیمت آن ها شده و سرعت پیشرفت آن ها را افزایش می دهد. اما از طرف دیگر بازار های دیگر تقویت نمی شوند و می توان در بخشی از صنعت و بازار اقتصادی شاهد رکود و در بخش مرتبط به منابع طبیعی و ساخت و ساز شاهد افزایش تورم بود.

بنابراین بیماری هلندی معمولاً به شکل همزمان دو اثر زیر را بر روی اقتصاد می گذارد:

• اثر جابه‌جایی منابع: انتقال سرمایه و نیروی انسانی از صنعت و کشاورزی به بخش منابع طبیعی و خدمات.
• اثر درآمدی: افزایش درآمد و تقاضا که در صورت نبود رشد تولید، به تورم و افزایش واردات منجر می‌شود.

تأثیر بیماری هلندی بر اقتصاد

بیماری هلندی معمولاً می تواند به شکل میان مدت یا بلند مدت به وجود بیاید و ساختار اقتصادی کشور را با بحران های مهمی مواجه کند. این بحران ها شامل موارد زیر می شوند:

• کاهش تولید صنعتی و افت رقابت‌پذیری کارخانه‌ها
• تضعیف بخش کشاورزی و کاهش سرمایه‌گذاری در آن
• افزایش واردات کالاهای مصرفی و سرمایه‌ای
• کاهش صادرات غیرنفتی
• وابستگی بیشتر اقتصاد به درآمدهای نفتی یا منابع طبیعی
• افزایش تورم در بخش‌هایی که امکان واردات ندارند
• رشد شدید قیمت زمین و مسکن
• افزایش بیکاری در صنایع تولیدی
• کاهش سرمایه‌گذاری در بخش‌های مولد اقتصاد
• افت بهره‌وری و کاهش تنوع اقتصادی
• انتقال نیروی متخصص از بخش‌های صنعتی به فعالیت‌های سوداگرانه یا بخش منابع طبیعی

یکی از مهم‌ترین تاثیراتی که بیماری هلندی بر روی اقتصاد دارد، این است که می تواند قیمت زمین و مسکن را افزایش دهد. افزایش قیمت مسکن تنها سطح رفاه و زندگی را برای مردم کاهش می دهد. همچنین مسکن و زمین مانند کالاهای تولید شده توسط کارخانه ها امکان صادرات ندارد و نمی تواند چرخه های اقتصادی را در عرصه جهانی تقویت کند. اما رشد نقدیندگی و افزایش توان خرید مشتریان در اثر افزایش درآمد های ارزی، باعث می شود که قیمت دارایی هایی مانند زمین و مسکن رشد بسیار بالایی پیدا کنند. همچنین قیمت اجاره ها در اثر افزایش نرخ فروش مسکن ،افزایش خواهد یافت.

تأثیر بیماری هلندی بر بازارهای مالی

پیامدهای بیماری هلندی تنها به اقتصاد واقعی محدود نمی‌شوند و میتوان تاثیرات آن ها را بر روی بازار های مالی نیز مشاهده کرد:

• بازار سهام: پس از ایجاد بیماری هلندی در اقتصاد شرکت‌های صادرات‌محور ممکن است به دلیل کاهش رقابت‌پذیری و افزایش ارزش پول ملی، با افت سودآوری و عدم صادرات روبه‌رو شوند، در حالی که شرکت‌های وابسته به منابع طبیعی در کوتاه‌مدت از افزایش درآمدهای ارزی سود کرده و ارزش سهامشان افزایش می یابد.
• بازار ارز: افزایش بیش از حد درآمدهای ارزی می‌تواند نرخ ارزهای خارجی را برای مدتی به‌صورت مصنوعی پایین نگه دارد؛ اما با کاهش درآمدهای ارزی یا افت قیمت منابع طبیعی، احتمال دارد نرخ ارز افزایش چشمگیری پیدا کند.
• بازار مسکن: در زمان بیماری هلندی به دلیل افزایش نقدینگی و انتقال سرمایه از بخش تولید به دارایی‌های غیرمولد مانند مسکن، معمولاً سرمایه گذاران و افراد با تغییر جهت بازار همراه شده و به سراغ خرید مسکن می روند. همین موضوع قیمت زمین و مسکن را افزایش می دهد.
• بازار طلا: در دوره های تورمی ناشی از بیماری هلندی، بیشتر سرمایه گذاران برای حفظ ارزش دارایی های خود به سراغ خرید طلا و سایر دارایی های امن می روند.

بیماری هلندی در اقتصاد ایران

اقتصاد ایران به دلیل وابستگی ساختاری به نفت، در دو مقطع تاریخی به شکل جدی با بیماری هلندی درگیر شده است. نخست در دهه ۱۳۵۰ که پس از شوک قیمتی نفت، ورود گسترده ارز به جای توسعه صنعتی، منجر به رشد مصرف‌گرایی، افزایش واردات و تضعیف بخش‌های مولد (صنعت و کشاورزی) شد؛ و دوم در دهه ۱۳۸۰ که با جهش قیمت جهانی نفت، افزایش شدید نقدینگی و پایه پولی، تقاضای داخلی را بالا برد، در حالی که تولید داخلی توان پاسخگویی به تقاضای مردم را نداشت، همین موضوع افزایش واردات و کاهش صادرات را رقم زد.

بنابراین همزمان با این موضوع فشار بر صنایع داخلی افزایش یافت و سرمایه‌ها به سمت بازارهای غیرمولد مانند مسکن و فعالیت‌های سوداگرانه هدایت شد؛ به همین دلیل در دهه 80 قیمت مسکن رشد بسیار زیادی پیدا کرد. هرچند تلاش‌هایی نظیر ایجاد صندوق توسعه ملی برای مدیریت این درآمدهای ارزی و مهار بیماری هلندی صورت گرفته است. اما مدیریت نوسانات ناشی از این درآمدها همچنان یکی از چالش‌های اصلی در جلوگیری از تغییر ساختار اقتصادی ایران بوده و همچنان تلاش مسئولین بر این است که میزان وابستگی ایران را به منابع طبیعی مانند نفت و گاز کاهش دهند.

راه‌های درمان بیماری هلندی در اقتصاد ایران

کنترل و کاهش تاثیرات بیماری هلندی در ایران مانند بسیاری از کشورهایی که تجربه ی این بحران را داشته اند با اتخاذ برخی از سیاست های مالی، پولی و تغییرات ساختاری صورت گرفت. همچنان دولت از روش هایی مانند صندوق توسعه ملی و ذخیره ارزی به عنوان ابزاری برای کاهش وابستگی ایران به نفت استفاده می کند. صندوق های سرمایه گذاری برای کشور یا توسعه ملی در بسیاری از کشورهای نفت خیز و حتی کشورهایی که درآمد ارزی بالایی دارند به وجود آمده اند. در ادامه با مهم ترین راهکار ها برای از بین بردن بیماری هلندی آشنا شوید:

• کنترل وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی و افزایش سهم مالیات در درآمدهای پایدار
• مدیریت ورود ارز به اقتصاد از طریق صندوق‌های ثروت ملی و ذخایر ارزی بلندمدت
• هدف‌گذاری تورمی و کنترل رشد نقدینگی توسط بانک مرکزی
• تقویت بخش تولید و کاهش هزینه‌های آن از طریق بهبود فضای کسب‌وکار
• حمایت هدفمند از صادرات غیرنفتی به جای حمایت‌های مقطعی و غیرهدفمند
• اصلاح نرخ ارز به‌گونه‌ای که رقابت‌پذیری صادرات حفظ شود
• جلوگیری از هدایت بی‌رویه نقدینگی به بازارهای غیرمولد مانند مسکن و ارز

نکته مهمی که باید به آن توجه داشت این است که درمان بیماری هلندی به معنی کاهش درآمدهای ارزی نیست، بلکه به معنای مدیریت نحوه استفاده از این درآمدها است. کشورهایی که توانسته‌اند از این پدیده عبور کنند، معمولاً درآمدهای منابع طبیعی را به‌جای مصرف کوتاه‌مدت، به سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت اختصاص داده اند. صندوق های سرمایه گذاری برای توسعه کشور و سرمایه گذاری درآمد های ارزی نیز به همین منظور در کشور های مختلف به وجود آمده اند.

تجربه موفق نروژ در مدیریت درآمدهای نفتی

نروژ یکی از مهم‌ترین نمونه‌های موفق در کنترل بیماری هلندی است. این کشور پس از کشف و بهره‌برداری از منابع نفتی دریای شمال، به جای تزریق مستقیم درآمدهای نفتی به اقتصاد، یک صندوق ثروت ملی ایجاد کرد.  این کشور بخش عمده ای از درآمد های نفتی را صرف سرمایه گذاری دولتی و رشد صنایع مختلف خود کرد و با سرمایه گذاری این درآمد ها در بازار های جهانی به شکل بلند مدت توانست به خوبی از گردش بیش از حد نقدینگی در بازار جلوگیری کند. همچنین کشور نروژ برداشت از صندوق های سرمایه گذاری ملی را برای دولت محدود کرد. این اتفاق نیز در صندوق توسعه ملی ایران در حال رقم خوردن است. هر چند در صندوق قدیمی( ذخایر ارزی) برداشت های مختلفی از درآمد های ارزی برای کسری بودجه صورت می گرفت.

در انتها می توان نتیجه گرفت که بیماری هلندی یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی وابسته به منابع طبیعی است که در آن افزایش درآمدهای ارزی به‌جای تقویت تولید، به تضعیف بخش‌های مولد منجر می‌شود. این پدیده از طریق افزایش نقدینگی، رشد واردات، تقویت مصنوعی ارز و انتقال منابع به بخش‌های غیرمولد شکل می‌گیرد. در اقتصاد ایران، نشانه‌های بیماری هلندی در دو دوره مهم یعنی دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۸۰ قابل مشاهده بوده است. شرط اصلی از بین بردن بیماری هلندی، طراحی نهادهای مالی کارآمد، کنترل نقدینگی و تبدیل درآمدهای منابع طبیعی به سرمایه‌گذاری‌های پایدار است. شما با مجله اقتصادی توکنیکو همراه بودید. در معتبرترین سامانه خرید و فروش طلا و نقره در ایران بهترین تجربه را از سرمایه گذاری در طلا و نقره کسب کنید.