طبق تعریف بورس و اوراق بهادار ایران، به هر ورقه یا مدرکی که دارای حقوق مالی قابل انتقال به دیگری باشد اوراق بهاردار می گویند. در واقع این اوارق قالبیت خرید و فروش دارند و جزو ابزارهای مالی محسوب می شوند. اوراق بهادار حقوق مالی مشخصی مانند مالکیت در شرکت، طلبکاری از شخص حقیقی یا حقوقی، سود و زیان ناشی از تغییرات قیمت یک دارایی را در بر دارد؛ و مانند یک ابزار مالی نشان دهنده تملک یک دارایی خاص است. این دارایی می تواند بخشی از سهام یک شرکت باشد، یا اینکه اوراق بهادار وابسته به ارزش یک کالا خاص باشند که برای شما می تواند سود و زیان را رقم بزند. در ادامه با انواع اوراق بهادار آشنا می شوید.
انواع اوراق بهادار کدام اند؟
اوراق بهادار به سه دسته سهام، اوراق بدهی و اوراق بهادار مشتقه تقسیم می شود، در ادامه ابتدا با اوراق سهام آشنا شده و سپس به سراغ سایر انواع اوراق بهادار می رویم:
سهام
سهام نشان دهنده مالکیت بخشی از یک شرکت سهامی است. افرادی که اقدام به خرید سهام می کنند و از اوراق حقوق صاحبان سهام بهره مند می شوند در سود و زیان شرکت شریک خواهند بود. همچنین سهام داران اغلب دارای حق رای هستند و وظیفه مهمی را بر عهده دارند. خود اوراق سهام به انواع مختلفی تقسیم می شود. در واقع شما هنگام خرید سهام با چهار گزینه ی زیر روبرو هستید که با توجه به اهدافتان می توانید انتخاب لازم را انجام دهید:
- سهام عادی: رایج ترین نوع سهام این گزینه است. شما با دریافت اوراق مالکیت سهام عادی بر اساس عملکرد شرکت و تصمیمات سهامداران و مدیران آن در سود و زیان شریک می شوید؛ از همین جهت این نوع سهام سود ثابتی ندارد. ارزش اسمی هر سهم 100 تومان است اما قیمت معاملاتی آن بر اساس عرضه و تقاضا تقییر می کند.
- سهام ممتاز: این نوع سهام در ایران کمتر رایج است. شما با دریافت اوراق بهادار مربوط به مالکیت سهام ممتاز، علاوه بر برخوردار شدن از سهام عادی، از مزایای دیگر نیز بهره مند می شوید. در این نوع سهام به شما سود ثابت نیز تعلق می گیرد؛ یا اینکه اگر قرار باشد سودی به سهامداران پرداخت شود ابتدا این سود به افرادی که سهام ممتاز دارند داده می شود. همچنین در صورت منحل شدن شرکت افرادی که سهام ممتاز دارند زودتر حق خود را دریافت می کنند. البته برای بهره مند شدن از سهام ممتاز باید سایر سهام داران در مجمع شرکت این موضوع را تایید و تصویب کنند.
- حق تقدم سهام: حق تقدم سهام اوراقی است که هنگام افزایش سرمایه شرکت از محل آورده نقدی به سهام داران فعلی تعلق میی گیرد. سهام داران با داشتن این اوراق می توانند سهام جدیدی را با قیمت اسمی ( معمولاً 100 تومان) خریداری کنند تا درصد مالکیت آن ها در شرکت حفظ شود. شرکت با این روش سرمایه خود را افزایش خواهد داد و سهام داران می توانند پس از استفاده از حق تقدم، که خریدی با قیمت مناسب را برای آن ها رقم زده، سهام خود را با قیمت وابسته به عرضه و تقاضا در بورس بفروشند.
- سهام جایزه (سهام رایگان) : سهام جایزه به سهامی گفته می شود که شرکت پس از تصویب افزایش سرمایه از محل سود انباشته، تجدید ارزیابی داراییها یا صرف سهام، بدون دریافت هیچ وجهی به سهامداران فعلی اختصاص میدهد. این کار باعث افزایش تعداد سهام هر فرد می شود، اما چون قیمت هر سهم کاهش پیدا می کند، ارزش کل سرمایه سهامداران تغییری نمیکند.
با انواع اوراق بهادار مربوط به سهام آشنا شدید؛ این اوراق بهادار را می توانند به دو شیوه ثبت و صادر کنند. اولین نوع اوراق سهام با نام است که در آن نام مالک بر روی برگه سهم یا در دفتر ثبت سهام شرکت ثبت می شود. انتقال این نوع سهام نیازمند ثبت رسمی بوده و شرکت به راحتی می تواند با سهام داران با وجود شفافیت اطلاعات در ارتباط باشد. در بورس ایران سهام های معامله شده معمولاً از این نوع محسوب می شوند.
همچنین نوع دیگر اوراق سهام به صورت بی نام است. نام مالک روی برگه درج نمی شود و به صورت در وجه حامل صادر می گردد. انتقال این نوع سهام بسیار ساده است و فقط با تحویل فیزیکی می توان این کار را انجام داد. در این روش هویت مالک سهام مشخص نیست. اما امروزه در بورس ایران تقریباً از سهام بی نام استفاده نمی کنند و معمولاً در اوراق سهام نام شخص درج می شود.
بیشتر بدانید :
تفاوت طلا با سهام؛ کدام یک برای سرمایه گذاری بهتر است؟
اوراق بدهی
اوراق بدهی که با نام اوراق قرضه نیز شناخته می شود جزء اوراق بهادار محسوب می شود که شرکت ها و سازمان ها با ارائه آن ها به افراد متعهد می شوند که مبالغ مشخصی را در زمان مقرر به دارنده اوراق بهادار بدهی پرداخت کنند. همچنین این اوراق دارای زمان مشخص یا سر رسید هستند و ارائه دهنده اوراق بهادار بدهی متعهد می شود در زمان سر رسید اوراق بهادار به دارنده اوراق، اصل مبلغ پرداخت شده را باز گرداند. در واقع شخصی که اوراق بدهی دارد دریافت کننده اصل مبلغ خود و سود آن است ولی هیچ گونه مالکیت یا سهامی در شرکت ندارند. همین موضوع این اوراق بهادار را نسبت به اوارق بهادار سهام متفاوت می کند.
انواع اوراق بدهی شامل اوراق خزانه دولتی، اوراق صکوک شرکتی، اوراق مشارکت دولتی و شرکتی، اوراق مرابحه، اوراق استصناع، اوراق منغعت، اوراق موازی استاندارد، گواهی سپرده، اوراق بهادار وثیقه ای می شود. دلیل به وجود آمدن این اوراق و نام گذاری آن ها به اوراق بدهی این است که شرکت هایی که با مشکلات منابع مالی و عدم وجود نقدینگی روبرو هستند با ارائه اوراق بهادار بدهی به افراد، به نوعی از آن ها یک دارایی را قرض می کنند تا بتوانند با آن به اهداف مالی خود برسند. این روش برای آن ها جایگزین دریافت وام است.
متقاضیان اصلی انشار اوراق بدهی معمولاً دولت ها بوده اند و اوراق بدهی دولتی یکی از معتبرترین انواع اوراق بدهی به شمار می آیند، همچنین این اوراق در عین حال نشاندهنده میزان اعتبار و ریسک مالی کشور ها است. هرچه اوراق بدهی دولتی یک کشور ارزشمندتر و تقاضای بیشتری داشته باشد، یعنی اقتصاد و دولت آن کشور وضعیت بهتری دارد و سرمایهگذاران به بازپرداخت آن اطمینان بیشتری دارند.
بیشتر بدانید :
گواهی سپرده طلا چیست و چگونه خرید و فروش می شود؟
اوراق مشتقه
اوراق مشتقه نوعی اوراق بهادار و ابزار مالی هستند که ارزش آن ها وابسته به یک دارایی پایه همچون سهام، کالا، شاخص بورس یا ارز است. افرادی که این اوراق بهادار را دارند به شکل مستقیم مالک دارایی نبوده و تنها از تغییرات قیمت دارایی سود یا زیان می برند. این اوراق در بازار سرمایه ایران برای پوشش ریسک یا حفاظت از ارزش سرمایه در برابر نوسان، سفته بازی یا کسب سود از پیش بینی قیمت و آربیتراژ یا بهره برداری از تفاوت قیمت استفاده می شوند. قراداد آتی یکی از رایج ترین انواع اوراق بهادار مشتقه است که در این نوع قرار داد هر دو طرف متعهد می شوند که دارایی پایه را در تاریخ مشخصی در آینده با قیمتی که امروز تعیین می کنند معامله کنند.
قرار داد آتی امکان کسب سود در بازار صعودی و نزولی را به افراد می دهد. در ایران قرار داد آتی را بر روی سهام یا دارایی های مختلف در بورس کالا انجام می دهند. در حال حاضر چهار نوع اوراق مشتقه اصلی در روند معاملات وجود دارد، این اوراق «قراردادهای سلف»، «قراردادهای آتی»، «قراردادهای اختيار معامله» و «قراردادهای معاوضه» هستند:
- قرارداد آتی: تعهد خرید یا فروش دارایی پایه در آینده با قیمت امروز.
- قرارداد سلف: پیشخرید کالا با قیمت ثابت برای تحویل در آینده (بیشتر در بورس کالا، برای تأمین نقدینگی تولیدکننده و خرید ارزانتر خریدار).
- قرارداد اختیار معامله: به خریدار حق (نه اجبار) میدهد تا دارایی پایه (مثل سهام، شاخص یا کالا) را با قیمت از پیش تعیینشده (قیمت اعمال یا Strike Price) در تاریخ مشخصی بخرد یا بفروشد.
- قرارداد معاوضه: توافقی است بین دو طرف برای معاوضه جریانهای نقدی یا مزایای دو دارایی مختلف در مدت مشخص. رایجترین نوع آن معاوضه نرخ بهره است که در آن یک طرف نرخ بهره ثابت و طرف دیگر نرخ بهره شناور (مانند نرخ بانکی یا شاخص تورم) پرداخت میکند. این قرارداد معمولاً خارج از بورس منعقد میشود و هدف اصلی آن مدیریت ریسک نرخ بهره یا سایر نوسانات است.
بیشتر بدانید :
رابطه نرخ بهره و طلا چیست و چگونه بر قیمت طلا تاثیر میگذارد؟
در انتها امیدواریم این مقاله از توکنیکو برای شما مفید بوده باشد. اوراق بهادار جزو ابزارهای مالی محسوب می شود که امکان خرید و فروش آن وجود دارد. این اوراق بسته به نوع قرارداد می تواند بخشی از ارزش یک دارایی خاص یا سهام شرکت را داشته باشد، همچنین می تواند به صورت قرضه یا بدهی باشد و میزان بدهی یک شرکت را نسبت به دارنده اوراق تعیین کند. اوراق بهادار شامل سهام، بدهی و قرار داد مشتقه می شود که هر کدام از این انواع اوراق بهادار ویژگی های مختص به خود را دارند.
